Een aanwezigheidsdienst is een aaneengesloten periode van maximaal 24 uur waarin een werknemer op de werkplek verplicht aanwezig is om bij oproep direct aan zijn normale werk te kunnen beginnen. Alle uren tellen als arbeidstijd, ook tijdens slaap. De regeling staat in paragraaf 4.8 van het Arbeidstijdenbesluit (ATB) en mag alleen worden ingezet als het werk dit noodzakelijk maakt (zoals in zorg of brandweer) én als het in een cao of OR-akkoord is afgesproken.
| Kerngegeven | Waarde |
|---|---|
| Maximale duur per dienst | 24 uur |
| Max aantal diensten per 26 weken | 52 |
| Gemiddelde werktijd per week (standaard) | 48 uur over 26 weken |
| Gemiddelde werktijd met opt-out | 60 uur over 26 weken |
| Rusttijd voor en na de dienst | Min 11 uur |
| Min rusttijd per 7 etmalen | 90 uur (24+11+11+11+11+10+8) |
| Wettelijke basis | ATB §4.8, Arbeidstijdenwet (ATW) |
| Voorwaarden | Aard werk vereist het, collectieve regeling, schriftelijke instemming bij opt-out |
Wat is aanwezigheidsdienst?
Een aanwezigheidsdienst is een aaneengesloten periode van maximaal 24 uur waarin een werknemer op de werkplek aanwezig is om bij oproep direct de bedongen arbeid te verrichten. De werknemer hoeft tijdens de dienst niet voortdurend te werken, maar moet wel beschikbaar zijn. Alle uren binnen de dienst tellen als arbeidstijd, dus ook wachttijd en slaap. Aanwezigheidsdienst wordt soms ook slaapdienst genoemd.
Aanwezigheidsdienst is alleen toegestaan als het werk dit noodzakelijk maakt en het werk redelijkerwijs niet anders te organiseren is. Denk aan een verpleegkundige die 's nachts in een verpleeghuis aanwezig moet zijn voor onverwachte zorgvragen, of een brandweerman op een kazerne.
Verschil tussen aanwezigheidsdienst, consignatie en bereikbaarheidsdienst
Drie soorten diensten met juridisch onderscheid die in de praktijk vaak door elkaar worden gehaald.
| Aspect | Aanwezigheidsdienst | Consignatiedienst | Bereikbaarheidsdienst |
|---|---|---|---|
| Locatie | Op de werkplek | Thuis of vrij te kiezen plek | Thuis of vrij te kiezen plek |
| Doel | Direct beschikbaar voor oproep | Bereikbaar voor spoedgeval | Bereikbaar voor reguliere oproepen (zorg) |
| Tellen alle uren als arbeidstijd? | Ja | Nee, alleen de uren na oproep | Nee, alleen de uren na oproep |
| Wettelijke basis | ATB §4.8 | ATW art 5:9 | ATB §4.8:3 (zorg-variant) |
| Voorwaarde | Cao of OR-akkoord | Cao of arbeidsovereenkomst | Cao of arbeidsovereenkomst |
| 14 oproepvrije dagen per 28 dagen | n.v.t. | Verplicht | Niet verplicht |
| Typische sector | Zorg, brandweer, beveiliging | Onderhoud, IT, slotenmaker, monteur | Zorg (verloskundige, huisarts) |
Lees meer over consignatiedienst als je werkt met thuis-bereikbare diensten in plaats van fysieke aanwezigheid.
Wanneer mag je aanwezigheidsdienst inroosteren?
Twee voorwaarden moeten allebei gelden voordat je een aanwezigheidsdienst mag plannen.
De aard van het werk vereist het
Aanwezigheidsdienst mag alleen als het werk fysieke aanwezigheid vereist en redelijkerwijs niet anders te organiseren is. Voorbeelden:
- Verpleeghuis met nachtelijke zorgvragen
- Brandweerkazerne met 24-uurs operatieve bezetting
- Beveiligingsbedrijf bij objectbewaking
- Energiecentrale met technici voor calamiteiten
- Veerdienst met bemanning aan boord
Een kantooromgeving of MKB met gewone openingstijden voldoet hier doorgaans niet aan.
Collectieve regeling is verplicht
Aanwezigheidsdienst moet zijn afgesproken in een collectieve regeling. Dat betekent:
- Een cao, of
- De rechtspositieregeling voor ambtenaren, of
- Schriftelijk akkoord met de ondernemingsraad (OR) of personeelsvertegenwoordiging
Zonder collectieve regeling mag je geen aanwezigheidsdienst inroosteren. Dit gaat verder dan een individuele afspraak met je werknemer.
ATB-regels en grenzen voor aanwezigheidsdienst
Maximaal 24 uur per dienst
Een aanwezigheidsdienst duurt maximaal 24 aaneengesloten uren. Bij een 24-uurs dienst zit de werknemer dus van bijvoorbeeld zaterdag 08:00 tot zondag 08:00 op de werkplek.
Maximaal 52 diensten per 26 weken
Per medewerker mag je maximaal 52 aanwezigheidsdiensten inroosteren per periode van 26 weken (een half jaar). Dat komt neer op gemiddeld twee diensten per week.
Gemiddelde werktijd: 48 of 60 uur per week
De gemiddelde werktijd per week (alle uren bij elkaar opgeteld, dus reguliere diensten plus aanwezigheidsdiensten) mag niet hoger zijn dan 48 uur over 26 weken. Met een opt-out (zie volgende sectie) is dit 60 uur.
Rusttijden voor en na de dienst
Voor en na een aanwezigheidsdienst geldt minimaal 11 uur onafgebroken rust. Per 7 etmalen moet de werknemer in totaal minstens 90 uur rust hebben, opgebouwd uit:
- 1× 24 uur aaneengesloten
- 4× 11 uur
- 1× 10 uur
- 1× 8 uur
Deze rustperioden mogen direct op elkaar aansluiten.
Schriftelijke instemming en opt-out (de 60-urenregeling)
Als je werknemer regelmatig in aanwezigheidsdienst werkt, kan zijn gemiddelde werktijd boven de 48 uur per week uitkomen. In dat geval kun je gebruikmaken van de maatwerkregeling of opt-out, die de gemiddelde werktijd verhoogt naar maximaal 60 uur per week over 26 weken.
De opt-out heeft strikte voorwaarden:
- De werknemer geeft persoonlijk en schriftelijk toestemming
- De toestemming geldt 26 weken en wordt daarna stilzwijgend verlengd voor eenzelfde periode
- De werknemer kan op elk moment aangeven niet in te stemmen met de stilzwijgende verlenging
- Je houdt een register bij van alle werknemers die hebben ingestemd
Je kunt de opt-out niet dwingend opleggen. Een werknemer die niet wil instemmen, mag daar geen nadeel van ondervinden. De OR kan hier op toezien.
Slaapdienst: een specifieke vorm van aanwezigheidsdienst
Slaapdienst is geen aparte juridische categorie maar een synoniem of subvorm van aanwezigheidsdienst. Bij een slaapdienst mag de werknemer slapen tijdens delen van de dienst, totdat hij wordt opgeroepen.
Vergoeding van aanwezigheidsdienst
De ATW en het ATB regelen alleen de arbeidstijd-grenzen, niet de hoogte van de vergoeding. Hoeveel je betaalt voor een aanwezigheidsdienst staat in:
- De cao
- Een bedrijfsregeling
- De individuele arbeidsovereenkomst
In veel cao's is de vergoeding voor aanwezigheidsdienst lager dan voor reguliere arbeidstijd, omdat de werknemer slaapt of wacht. In de cao Verpleeg- en Verzorgingshuizen, cao Brandweer en cao Ziekenhuizen staan specifieke percentages.
Sectoren waar aanwezigheidsdienst voorkomt
Zorg en welzijn
Aanwezigheidsdienst is gangbaar in verpleeghuizen, gehandicaptenzorg, GGZ-instellingen, ziekenhuizen (deels) en kinderopvang met overnachting. Een verpleegkundige draait een nachtdienst waarin ze beschikbaar moet zijn voor bewoners die wakker worden of zorg nodig hebben. Tijdens rustige uren mag ze slapen op een aparte slaapkamer in de instelling.
Specifieke regels: voor verpleging en verzorging gelden eigen ATW-bepalingen. Lees meer over personeelsplanning in de zorg.
Brandweer en hulpdiensten
Brandweer-vrijwilligers en beroeps-brandweerlieden draaien aanwezigheidsdiensten op de kazerne. Ze zijn fysiek aanwezig om bij oproepen direct uit te kunnen rukken. De cao Brandweer regelt de vergoeding en eventuele afwijkingen op de standaard ATB-grenzen.
Beveiliging
Beveiligingsbedrijven bij objectbewaking (kantoorpanden, bouwlocaties, evenementen met overnachting) gebruiken vaak aanwezigheidsdiensten. De beveiliger moet 's nachts op locatie zijn voor inbraak- of brandcontrole.
Andere sectoren
Energiecentrales, veerdiensten, defensie en deels logistiek hebben ook aanwezigheidsdiensten. In MKB-bedrijven en horeca komt het zelden voor, omdat de aard van het werk daar geen 24-uurs aanwezigheid vereist.
Aanwezigheidsdienst registreren in je planning
Voor een correcte verwerking moeten drie data-stromen kloppen: het type dienst (aanwezigheid versus regulier), de gewerkte uren (inclusief de uren tijdens slaap of wachten), en het aantal aanwezigheidsdiensten per medewerker per 26 weken.
In een handmatig systeem of Excel is dit foutgevoelig. Eén overschrijding van de 52-diensten-grens of de 48/60-urenregel kan tot een Arbeidsinspectie-onderzoek of cao-conflict leiden.
In planningssoftware registreer je aanwezigheidsdienst als aparte categorie. ATB-grenzen worden automatisch bewaakt: bij dreigende overschrijding krijgt de planner een waarschuwing. Schriftelijke instemming voor de opt-out kun je per medewerker vastleggen met de geldigheidsdatum, zodat je weet wanneer een verlenging stilzwijgend ingaat.
Klaar om aanwezigheidsdiensten correct te plannen?
Aanwezigheidsdienst zit vol details: ATB-grenzen, schriftelijke instemming voor opt-out, cao-vergoeding, registratie van type dienst, en bewaking van de 52-diensten-grens. Eén fout kan tot een Arbeidsinspectie-onderzoek of cao-conflict leiden.
- Bewaak ATB-grenzen automatisch per medewerker per 26 weken
- Leg schriftelijke instemming opt-out vast met geldigheidsdatum
