Aanwezigheidsdienst

Een aanwezigheidsdienst is een periode van maximaal 24 uur waarin een medewerker op de werkplek moet blijven om bij een oproep meteen te werken; alle uren tellen als arbeidstijd.

Geschreven door: Carin VreedeBijgewerkt op:

Bij een aanwezigheidsdienst blijft een medewerker tot 24 uur op het werk, ook als er niets te doen is, om bij een oproep meteen te beginnen. Elk uur van die dienst is arbeidstijd, ook de uren waarin de medewerker slaapt. Je vindt de regels niet in de Arbeidstijdenwet zelf maar in het Arbeidstijdenbesluit. Ze gelden alleen als een cao of een regeling met de ondernemingsraad de aanwezigheidsdienst toestaat.

Kerngegeven

Waarde

Definitie

Arbeidstijdenbesluit, artikel 1:1

Regels

Arbeidstijdenbesluit, artikel 4.8:1 en 4.8:2

Maximale duur

24 uur per dienst

Aantal diensten

maximaal 52 per 26 weken

Gemiddelde arbeidstijd

maximaal 48 uur per week over 26 weken, met opt-out 60 uur

Rust rond de dienst

minstens 11 uur ervoor en 11 uur erna

Rust per week

minstens 90 uur per 7 x 24 uur

Minimumleeftijd

18 jaar

Voorwaarde

collectieve regeling (cao of regeling met de OR of PVT)

Telt als arbeidstijd

ja, alle uren

Wat is een aanwezigheidsdienst?

Een aanwezigheidsdienst is volgens artikel 1:1 van het Arbeidstijdenbesluit een aaneengesloten periode van ten hoogste 24 uur waarin de werknemer, zo nodig naast zijn gewone werk, verplicht op de arbeidsplaats aanwezig is om op oproep zo snel mogelijk aan het werk te gaan. Het verschil met een gewone dienst is dat er niet de hele tijd gewerkt wordt. Het verschil met consignatie is de plek: de medewerker blijft op het werk en kan niet naar huis.

In de praktijk heet het vaak een slaapdienst. Rijksoverheid gebruikt dat woord ook. Een medewerker slaapt dan in een slaapkamer op de locatie en staat op als er iets gebeurt. Een waakdienst is iets anders: daarbij blijft iemand de hele nacht wakker en werkt hij gewoon, zodat het een nachtdienst is met de normale regels van de Arbeidstijdenwet.

Telt een aanwezigheidsdienst als arbeidstijd?

Ja. Alle uren binnen een aanwezigheidsdienst tellen als arbeidstijd, ook de tijd waarin de medewerker wacht of in een aparte rustruimte slaapt. De Arbeidstijdenwet noemt arbeidstijd de tijd dat de werknemer onder gezag van de werkgever arbeid verricht (artikel 1:7). Wie verplicht op de werkplek moet blijven, beschikt niet vrij over zijn tijd. Daarom rekent Rijksoverheid de hele dienst mee.

Dat heeft gevolgen voor elke telling. Een slaapdienst van 22:00 tot 08:00 is tien uur arbeidstijd, ook als de medewerker maar één keer is opgestaan. Die tien uur tellen mee voor het gemiddelde van 48 uur per week en voor de rust die daarna moet volgen.

Hoeveel je voor die uren betaalt, is een tweede vraag. Arbeidstijd en loon zijn in de wet los van elkaar geregeld: de Arbeidstijdenwet zegt niets over de hoogte van de vergoeding. Stel dat je cao zegt dat slaapuren voor de helft als betaalde uren gelden. Dan betaal je voor een slaapnacht van acht uur vier uur loon, terwijl alle acht uur meetellen voor de arbeids- en rusttijden. Kijk voor de afspraak altijd in je eigen cao of het contract.

Aanwezigheidsdienst, consignatie of bereikbaarheidsdienst?

De drie woorden lopen in de praktijk door elkaar, maar elk heeft een eigen regeling.

Aanwezigheidsdienst

Consignatie

Bereikbaarheidsdienst

Waar is de medewerker?

op de werkplek

waar hij wil, mits bereikbaar

waar hij wil, mits bereikbaar

Telt als arbeidstijd

alle uren

pas vanaf de oproep

pas vanaf de oproep

Wettelijke basis

Atb art. 1:1 en 4.8:1

ATW art. 1:7 en 5:9

Atb art. 1:1 en hoofdstuk 5

Waar toegestaan

elke sector, als het werk het vraagt en een collectieve regeling het toestaat

elke sector, vanaf 18 jaar

alleen verpleging en verzorging, artsen, verloskundigen en ambulancezorg

Bijzondere grens

52 per 26 weken

14 dagen zonder consignatie per 4 weken

in de verpleging en verzorging 3 per 7 x 24 uur en 32 per 16 weken

Een consignatiedienst ligt tussen twee diensten of in een pauze: de monteur zit thuis en gaat pas werken als de telefoon gaat. De bereikbaarheidsdienst lijkt daarop, maar is in het Arbeidstijdenbesluit een apart begrip. Het is een periode van maximaal 24 uur waarin iemand bereikbaar moet zijn. Je mag hem alleen inroosteren in de zorgsectoren die het besluit noemt.

Wanneer mag je een aanwezigheidsdienst inroosteren?

Artikel 4.8:1 stelt drie voorwaarden. Ze moeten alle drie kloppen.

  1. De aard van het werk maakt het nodig. Het werk moet regelmatig of voor een aanzienlijk deel uit aanwezigheidsdiensten bestaan en dat is redelijkerwijs niet anders te organiseren. Rijksoverheid noemt als voorbeeld van regelmatig: elke week een aanwezigheidsdienst en minstens 26 per 26 weken, of meer dan de helft van de werktijd in aanwezigheidsdienst.

  2. Er is een collectieve regeling. Dat is een cao of een rechtspositieregeling (artikel 1:3 ATW). Een schriftelijke regeling met de ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging telt ook (artikel 1:4 ATW); bij strijd met een cao gaat de cao voor. Een afspraak met één medewerker is niet genoeg.

  3. De medewerker is 18 jaar of ouder. Een aanwezigheidsdienst opleggen aan iemand van 16 of 17 mag niet.

Gebeurt het maar af en toe, dan gelden gewoon de normale regels van de Arbeidstijdenwet, met maximaal 12 uur per dienst en 11 uur rust per 24 uur. Een losse slaapnacht van 24 uur past daar niet in.

Stel: een klein hotel wil dat een medewerker 's nachts in het pand slaapt en alleen opstaat als een gast belt. Dat kan een aanwezigheidsdienst zijn, maar alleen als de cao of een regeling met de OR het toestaat en het werk regelmatig zo is georganiseerd. Anders is het een gewone nachtdienst, met alle grenzen die daarbij horen.

De grenzen van een aanwezigheidsdienst

Als de voorwaarden kloppen, vallen een paar gewone regels weg: de dagelijkse rust van 11 uur, de wekelijkse rust, de maximale arbeidstijd per dienst en per week en de nachtdienstregels (artikelen 5:3 lid 2, 5:5 lid 2, 5:7 lid 2 tot en met 4 en 5:8 ATW). Daar komen deze grenzen voor in de plaats:

  • een aanwezigheidsdienst duurt maximaal 24 uur aaneen;

  • per 26 weken krijgt een medewerker hooguit 52 aanwezigheidsdiensten;

  • over 26 weken werkt hij gemiddeld hooguit 48 uur per week, aanwezigheidsdiensten en gewone diensten samen;

  • vóór en na elke aanwezigheidsdienst heeft hij minstens 11 uur onafgebroken rust;

  • in elke 7 x 24 uur heeft hij minstens 90 uur rust: één blok van 24 uur en zes blokken van minstens 11 uur, die direct op elkaar mogen volgen.

Een cao kan in uitzonderlijke gevallen afwijken van de rust rond de dienst en per week (artikel 4.8:1 lid 4 en 5). De rust van 11 uur mag dan per 7 x 24 uur één keer naar 10 en één keer naar 8 uur. De volgende rustperiode wordt dan met de ontbrekende uren verlengd. Het totaal van 90 uur per week blijft staan.

Een voorbeeld met de klok erbij: een dienst loopt van zaterdag 08:00 tot zondag 08:00. De dienst daarvoor eindigt dan uiterlijk vrijdag 21:00 en de volgende begint op zijn vroegst zondag 19:00.

Rekenvoorbeeld: 52 diensten en 48 uur

De grens van 52 diensten en die van 48 uur raken elkaar precies. Stel dat een medewerker 26 weken lang elke week twee aanwezigheidsdiensten van 24 uur draait. Dat zijn 52 diensten, dus het maximum. In uren is het 52 x 24 = 1.248 uur, gedeeld door 26 weken is dat gemiddeld 48 uur per week.

Die medewerker zit daarmee op beide grenzen tegelijk. Elke gewone dienst die je erbij plant, brengt het gemiddelde boven de 48 uur. Plan je kortere aanwezigheidsdiensten, bijvoorbeeld van 22:00 tot 08:00, dan houd je per dienst 14 uur over voor gewone diensten, maar het aantal van 52 blijft het plafond.

Met een opt-out (hieronder) ligt de grens op gemiddeld 60 uur. Dat is 26 x 60 = 1.560 uur per 26 weken. Na de 1.248 uur aanwezigheidsdienst blijft er 312 uur over: ruimte voor 39 gewone diensten van 8 uur, ongeveer anderhalve dienst per week. De 90 uur rust per week en de 11 uur rond elke aanwezigheidsdienst blijven gewoon gelden.

Opt-out: gemiddeld 60 uur per week

Werkt een medewerker regelmatig in aanwezigheidsdiensten, dan mag het gemiddelde over 26 weken naar 60 uur per week. Dat heet de maatwerkregeling of opt-out (artikel 4.8:2). De voorwaarden:

  • de medewerker stemt er zelf uitdrukkelijk en schriftelijk mee in; een cao-artikel alleen is niet genoeg;

  • de instemming geldt 26 weken en wordt daarna steeds stilzwijgend met 26 weken verlengd;

  • de medewerker kan de verlenging weigeren en laat dat op tijd aan de werkgever weten;

  • de werkgever houdt een register bij van iedereen die heeft ingestemd (artikel 3.3:1).

De opt-out verhoogt alleen het gemiddelde. De 52 diensten per 26 weken, de 24 uur per dienst en de rustregels veranderen niet.

Zorg en brandweer: eigen regels

Hoofdstuk 5 van het Arbeidstijdenbesluit bevat voor een paar sectoren afwijkende regels. Twee daarvan raken de aanwezigheidsdienst direct.

  • Beroepsbrandweer: maximaal 62 aanwezigheidsdiensten per 26 weken in plaats van 52 (artikel 5.3:4). Bij onvoorziene onderbezetting mag de rust van 11 uur rond de dienst wijken. Voor de vrijwillige brandweer geldt hooguit één aanwezigheidsdienst per 7 x 24 uur (artikel 5.3:5).

  • Verpleging en verzorging: wie consignatie, aanwezigheidsdiensten en bereikbaarheidsdiensten combineert, krijgt er samen hooguit 3 per 7 x 24 uur en 32 per 16 weken (artikel 5.19:4). Wie de personeelsplanning in de zorg maakt, telt de drie soorten daarom bij elkaar op. Voor artsen en de ambulancezorg staan vergelijkbare tellingen in de artikelen 5.20:5 en 5.27:3.

Aanwezigheidsdiensten in je rooster en urenregistratie

Bij aanwezigheidsdiensten gaat het vaak mis in de telling, niet in het rooster zelf. Iemand plant een extra dienst zonder te zien dat de medewerker al op 50 aanwezigheidsdiensten zit, of de slaapuren verdwijnen uit de uren omdat er "toch niet gewerkt is". Houd daarom per medewerker drie dingen bij: het aantal aanwezigheidsdiensten in de lopende 26 weken, alle uren van die diensten in de gewerkte tijd en wie een opt-out heeft getekend, met de datum.

In de urenregistratie van Shiftbase staan de gewerkte uren per medewerker. Die uren gaan als export naar het salarispakket. Shiftbase toetst je rooster aan de Arbeidstijdenwet en waarschuwt, bijvoorbeeld bij te weinig rust tussen twee diensten. In de personeelsplanning zie je per medewerker de beschikbaarheid, het verlof en de contracturen terwijl je de diensten verdeelt. Het aantal aanwezigheidsdiensten per 26 weken en het register voor de opt-out houd je zelf bij.

Veelgestelde vragen

Een slaapdienst is een andere naam voor een aanwezigheidsdienst: de medewerker blijft op de werkplek, mag slapen en staat op bij een oproep. In de wet heet het aanwezigheidsdienst, met regels in artikel 4.8:1 van het Arbeidstijdenbesluit. Alle uren van een slaapdienst tellen als arbeidstijd.

Slapen tijdens een aanwezigheidsdienst telt volledig als werktijd, ook in een aparte slaapkamer. De medewerker moet op de werkplek blijven en beschikt dus niet vrij over zijn tijd. Hoeveel loon je voor de slaapuren betaalt, staat in de cao of het contract, niet in de Arbeidstijdenwet.

Een medewerker mag maximaal 52 aanwezigheidsdiensten per 26 weken draaien, van elk hooguit 24 uur. Daarnaast mag hij over die 26 weken gemiddeld niet meer dan 48 uur per week werken, of 60 uur met een schriftelijke opt-out. Bij de beroepsbrandweer ligt het maximum op 62 diensten.

Bij een aanwezigheidsdienst hoort minstens 11 uur onafgebroken rust direct ervoor en direct erna. Per 7 x 24 uur heeft de medewerker daarnaast minstens 90 uur rust: één blok van 24 uur en zes blokken van 11 uur. Een cao mag die rust in uitzonderlijke gevallen inkorten tot 10 of 8 uur, met inhaal in de volgende rustperiode.

Bij een aanwezigheidsdienst is de medewerker op de werkplek en tellen alle uren als arbeidstijd. Bij een bereikbaarheidsdienst mag hij elders zijn en telt alleen de tijd vanaf een oproep. De bereikbaarheidsdienst mag volgens het Arbeidstijdenbesluit alleen in de verpleging en verzorging, bij artsen, verloskundigen en in de ambulancezorg; elders heet hetzelfde idee consignatie.

Een aanwezigheidsdienst inroosteren mag alleen met een collectieve regeling. Dat is een cao, of een schriftelijke regeling met de ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging (artikel 1:4 Arbeidstijdenwet). Een afspraak met één medewerker is niet genoeg, behalve voor de opt-out naar 60 uur, die juist per medewerker schriftelijk moet.

Een medewerker onder de 18 mag geen aanwezigheidsdienst draaien: het Arbeidstijdenbesluit staat de dienst alleen toe voor werknemers van 18 jaar of ouder. Voor 16- en 17-jarigen gelden de gewone jeugdregels van de Arbeidstijdenwet, met maximaal 9 uur per dienst.

Carin Vreede
Carin VreedeTeamlead Online Marketing

Carin schrijft voor Shiftbase over roosteren, verzuim en alles wat teamplanning makkelijker maakt. Ze vertaalt de dagelijkse hoofdpijn van managers naar praktische tips die je meteen kunt gebruiken.

Alle begrippen bekijken