Verplicht overwerken

Verplicht overwerken mag als de cao, de arbeidsovereenkomst of het personeelsreglement het regelt en het verzoek redelijk is. Staat er niets over overwerk op papier, dan kan een werkgever het alleen vragen als er echt iets aan de hand is, zoals een zieke collega of een storing, en weegt het belang van de medewerker mee. De Arbeidstijdenwet zegt niets over de plicht om over te werken. Die wet regelt alleen hoeveel uur iemand maximaal werkt, ook als het overwerk verplicht is.

Het gaat hier om overwerk dat de werkgever opdraagt. Een medewerker die uit zichzelf een uur langer blijft om iets af te maken, werkt ook langer, maar of die uren worden vergoed hangt af van wat er is afgesproken.

Wanneer mag een werkgever overwerk verplicht stellen?

Er zijn twee routes. Welke geldt, lees je af aan de cao en het contract.

Met een overwerkbepaling in de cao, het contract of het reglement

Veel cao’s hebben een overwerkbepaling. Daarin staat bijvoorbeeld dat medewerkers overwerken als de werkgever daarom vraagt, soms met een maximum aantal uren per week of per kwartaal en met een vergoeding. Zo’n bepaling hangt samen met het instructierecht van de werkgever: volgens artikel 7:660 BW houdt een medewerker zich aan de voorschriften over het werk die de werkgever binnen de grenzen van de wet en de overeenkomst geeft. Kijk dus eerst in de cao die voor je bedrijf geldt.

Ook met zo’n bepaling is niet elk verzoek geldig. De opdracht moet redelijk zijn, binnen de grenzen van de Arbeidstijdenwet blijven en rekening houden met de persoonlijke situatie van de medewerker. Een overwerkclausule is geen vrijbrief om een te krap rooster elke week met overuren te vullen.

Zonder afspraak: goed werknemerschap

Staat er nergens iets over overwerk, dan valt het terug op artikel 7:611 BW: werkgever en werknemer gedragen zich als goed werkgever en goed werknemer. Een goed werknemer springt bij als het bedrijf daar op dat moment echt om vraagt. Of een verzoek redelijk is, hangt af van de situatie. Een kapotte koeling in een supermarkt die vóór sluitingstijd gemaakt moet worden, weegt zwaarder dan een deadline die al weken bekend was. Van een teamleider mag ook meer flexibiliteit worden verwacht dan van een vakkenvuller met een contract van twaalf uur.

Een voorbeeld uit de horeca. Op zaterdagmiddag meldt de tweede kok zich om vier uur ziek en het restaurant zit vol. De chef vraagt de souschef, die om tien uur klaar zou zijn, door te werken tot de keuken sluit. Dat is een incidenteel verzoek met een duidelijke reden. Weigeren zonder goede reden past daar slecht bij. Vraagt de chef elke zaterdag om die extra uren omdat er structureel één kok te weinig op het rooster staat, dan is er geen noodsituatie meer en vervalt dat argument.

Wanneer mag een medewerker overwerk weigeren?

Een medewerker mag overwerk weigeren als er geen afspraak over is en er geen dringende reden is. Ook met een overwerkbepaling in de cao kan een weigering terecht zijn:

• Zorgtaken en privéomstandigheden. Volgens artikel 4:1a van de Arbeidstijdenwet houdt de werkgever bij het vaststellen van werktijden rekening met de persoonlijke omstandigheden van de medewerker, voor zover dat redelijk is. De zorg voor kinderen en familieleden valt daar uitdrukkelijk onder.

• Zwangerschap. Een zwangere medewerker werkt maximaal 10 uur per dienst en kan niet worden verplicht tot nachtdiensten, tenzij de werkgever aantoont dat dat redelijkerwijs niet anders kan (artikel 4:5 ATW).

• Gezondheid. Klachten door de werkdruk of het advies van een bedrijfsarts om minder te werken, zijn een reden om overwerk te beperken of af te wijzen.

• Boven de wettelijke grens. Overwerk dat de maxima van de Arbeidstijdenwet overschrijdt, kan nooit verplicht worden, ook niet met een cao-bepaling.

Een weigering werkt het best als de medewerker de reden meteen noemt en meedenkt over een alternatief, zoals een collega die het overneemt of een kortere verlenging. Als werkgever leg je vast wie je gevraagd hebt, wat de reden was en wat er is afgesproken.

Hoeveel uur mag verplicht overwerk zijn?

Overwerk telt gewoon mee in de arbeidstijd. Artikel 5:7 van de Arbeidstijdenwet geeft daarvoor grenzen per dienst, per week en gemiddeld over een langere periode. Een zwangere medewerker heeft strengere grenzen op grond van artikel 4:5.

Een cao mag afwijken van het gemiddelde van 55 uur over vier weken, zolang de andere grenzen blijven staan. Daarnaast gelden de rusttijden tussen twee diensten, dus een avond overwerken kan betekenen dat de dienst van de volgende ochtend later moet beginnen.

Zo werkt dat in de praktijk. Sanne heeft een contract van 38 uur in een distributiecentrum. In de drukke weken voor de feestdagen werkt ze vier dagen 11 uur en één dag 10 uur: 54 uur per week, ruim onder de 60. Doet ze dat vier weken achter elkaar, dan zit ze met 54 uur net onder het gemiddelde van 55. Een vijfde week van 60 uur kan dan niet, want over de laatste vier weken komt het gemiddelde op 55,5 uur.

Is overwerk verplicht voor 55-plussers?

De Arbeidstijdenwet kent geen leeftijdsgrens voor overwerk. Voor een medewerker van 55 of 60 gelden dezelfde maxima als voor een collega van 30; alleen voor medewerkers onder de 18 zijn de grenzen lager. Sommige cao’s ontzien oudere medewerkers wel, bijvoorbeeld met een vrijstelling van overwerk of nachtdiensten vanaf een bepaalde leeftijd. Of dat voor jouw bedrijf geldt, staat dus in de cao.

Ook zonder cao-regeling houdt een goed werkgever rekening met wat een medewerker aankan. Regelingen die oudere medewerkers extra vrije tijd geven, vind je onder seniorenverlof.

Wanneer verplicht overwerk structureel wordt

Overwerk dat elke week terugkomt, is structureel overwerk en geen opvang van een piek. Dat heeft twee gevolgen. Een beroep op goed werknemerschap houdt geen stand, want dat is bedoeld voor onverwachte situaties. En de gewerkte uren kunnen het contract veranderen.

Heeft een arbeidsovereenkomst minstens drie maanden geduurd, dan wordt de omvang van het werk vermoed gelijk te zijn aan het gemiddelde per maand over de drie maanden ervoor (artikel 7:610b BW). Een medewerker met een contract van 24 uur die drie maanden lang gemiddeld 32 uur per week werkt, kan zich dus op een contract van 32 uur beroepen. De werkgever kan dat vermoeden weerleggen door aan te tonen dat het extra werk tijdelijk was.

Wat krijgt een medewerker terug voor verplicht overwerk?

Vraagt de werkgever om langer door te werken, dan staat daar iets tegenover: loon of vrije tijd. Hoe dat gaat, staat in de cao of het contract. Een wettelijke overwerktoeslag bestaat niet. Een toeslag van bijvoorbeeld 25 of 50 procent geldt alleen als de cao of het contract hem noemt. Werkt een medewerker op eigen initiatief langer zonder dat iemand erom vroeg of het goedkeurde, dan hoeft de werkgever die tijd niet altijd te vergoeden.

De gangbare vormen zijn uitbetalen tegen het gewone uurloon, uitbetalen met een toeslag en compenseren met tijd voor tijd. Wanneer uitbetalen moet en hoe je het bedrag berekent, staat in ons artikel over overuren uitbetalen.

Bij een parttimer heten extra uren tot de fulltime werkweek meestal meerwerk. Ook daarvoor krijgt de medewerker loon of vrije tijd terug. Of er een toeslag bij komt, verschilt per cao.

Overwerk vragen zonder discussie achteraf

De meeste discussies over overwerk gaan over de uren zelf. Was het tot zes uur of tot half zeven? Had iemand erom gevraagd? Wie overwerk vraagt, voorkomt dat zo:

• Lees de overwerkbepaling in de cao voordat je vraagt, zodat je weet of het een verzoek of een opdracht is.

• Vraag zo vroeg mogelijk en noem de reden. Een verzoek om half vijf voor een dienst die om vijf uur eindigt, geeft eerder problemen met zorgtaken.

• Verdeel het overwerk over het team in plaats van steeds dezelfde medewerker te vragen.

• Kijk vooraf of de extra uren binnen de Arbeidstijdenwet blijven, ook met de dienst van morgen erbij.

• Leg vast wie het overwerk vroeg of goedkeurde en hoeveel uur het werd.

In Shiftbase zie je bij het plannen de contracturen van elke medewerker, dus je ziet wie al aan zijn uren zit voordat je iemand vraagt langer te blijven. Het rooster wordt getoetst aan de Arbeidstijdenwet: komt een extra dienst te dicht op de volgende of gaat iemand over het maximum, dan krijg je een waarschuwing. Na de dienst staan de gewerkte uren in de urenregistratie. Het overwerkbeleid bepaalt of ze met een toeslag worden uitbetaald of bij de plus- en minuren komen.