Vraag vrijwel elke planner welke dienst het moeilijkst in te vullen is en het antwoord klinkt overal hetzelfde: de sluiting op zaterdag, de vroege dienst op Eerste Kerstdag, of die openingsdienst op maandagochtend waarop niemand vrijwillig staat te wachten. Het probleem is niet dat medewerkers lui zijn of onbetrouwbaar. Het zit dieper: sommige diensten botsen structureel met wat mensen als 'normaal leven' ervaren.
Toch wordt er in veel organisaties nog steeds op gevoel gepland. De planner probeert het eerlijk te verdelen, maar weet eigenlijk niet goed welke diensten het zwaarst wegen en waarom. Het gevolg: dezelfde medewerkers belanden keer op keer in de moeilijke slots, het verzuim stijgt rondom bepaalde diensten en de sfeer in het team neemt af.
In dit artikel kijken we op basis van Nederlands arbeidsmarktonderzoek en praktijkdata naar welke diensten structureel het moeilijkst in te vullen zijn, waarom dat zo is en wat je er als planner aan kunt doen.
Wat maakt een dienst 'onpopulair'?
Niet elke medewerker haat dezelfde dienst. Iemand van 22 zonder kinderen vindt een zaterdagavonddienst misschien prima. Diezelfde dienst is voor een medewerker met jonge kinderen structureel een probleem. Toch zijn er patronen die breed terugkomen, ongeacht sector of leeftijd.
Onpopulariteit hangt samen met drie factoren: het tijdstip ten opzichte van het sociale ritme (denk: avond, weekend, feestdag), de regelmaat waarmee de dienst terugkomt, en de mate waarin een medewerker zelf invloed heeft op wanneer hij of zij die dienst heeft. Hoe minder controle, hoe groter de weerstand.
Tijdstip als doorslaggevende factor
Werk buiten kantooruren is in Nederland wijdverbreid. Volgens de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) 2023 van TNO en CBS werkte 63% van de Nederlandse werknemers in 2023 soms of regelmatig buiten de gebruikelijke kantoordagen en -tijden. Concreet: 52% werkte weleens 's avonds, 52% weleens in het weekend en 14% weleens 's nachts. Dat maakt de vraag wie die diensten invult, niet alleen een planningskwestie maar ook een HR-vraagstuk.
De rol van thuissituatie en levensfase
Dat mensen onregelmatig werken, wil niet zeggen dat ze dat graag doen. De weerstand verschilt sterk per levensfase. Jongere medewerkers noemen vroege ochtendiensten als zwaarste vanwege hun slaapritme. Medewerkers met zorgverantwoordelijkheid, voor kinderen of ouders, ervaren avond- en weekenddiensten als het meest belastend. Leeftijd en leefsituatie bepalen daarmee voor een groot deel welke dienst als 'onmogelijk' voelt, niet de dienst zelf.
Onderzoek: dit zijn de minst gewilde diensten
Op basis van TNO-arbeidsmarktdata, sectorrapportages en internationale planningsonderzoeken komt steeds hetzelfde beeld naar voren. We zetten de meest problematische diensttypen op een rij.
Ochtend- en openingsdiensten
Openingsdiensten vereisen vroeg opstaan, vaak voor 07:00 uur, en dat terwijl reistijd en verstoord slaapritme de dienst zwaar maken. Medewerkers noemen als voornaamste reden: de combinatie van vroeg opstaan, reistijd en het gevoel dat de dienst 'weinig te bieden heeft' in vergelijking met drukkere momenten. In de horeca versterkt dit het probleem. Volgens de arbeidsmarktmonitor van KHN en ABF Research kent de sector jaarlijks een bruto instroom van ruim 40% van het totale personeelsbestand. Een deel van dat verloop hangt direct samen met de belasting van onpopulaire diensten.
Avond- en sluitdiensten
Sluitdiensten scoren in vrijwel alle sectoren het laagst op vrijwilligheidsgraad. De reden is helder: de sluitdienst op vrijdag- of zaterdagavond raakt direct aan het sociale leven van medewerkers. Wie tot 22:00 of 23:00 uur werkt, kan niet mee met vrienden, mist familiedinners of sportactiviteiten.
"De sluitdienst op zaterdagavond is bij ons de dienst die niemand wil. Iedereen heeft plannen of wil kunnen plannen. We werken nu met een rotatiesysteem, maar het blijft een gesprekspunt." — Filiaalmanager retail, 45 medewerkers
Weekend- en feestdagendiensten
Weekenddiensten zijn een apart hoofdstuk. Zaterdag scoort aanzienlijk slechter dan zondag wat betreft weerstand, waarschijnlijk omdat zaterdag voor veel mensen de sociale hoofddag is. Uit de NEA 2023 blijkt dat 52% van de Nederlandse werknemers weleens in het weekend werkt. Dat klinkt hoog, maar zegt niets over hoe graag mensen dat doen. De weerstand zit hem juist in de combinatie van frequentie en gebrek aan keuzevrijheid.
Feestdagendiensten spannen de kroon. Eerste Kerstdag, Nieuwjaarsdag en Koningsdag zijn de drie moeilijkst in te vullen momenten van het jaar in vrijwel elke consumentgerichte sector. Internationaal onderzoek van UKG (2025) onder retailmanagers laat zien dat elke week 19% van de retailers ten minste één medewerker verliest en dat 1 op de 3 managers zelf dubbele diensten draait om gaten in het rooster te dekken. In Nederland speelt dit probleem rondom feestdagen nog sterker, omdat werken op feestdagen in de meeste cao's in principe vrijwillig is, maar de werkgever bij onvoldoende vrijwilligers alsnog kan verplichten.
Nachtdiensten
In sectoren waar nachtdiensten voorkomen, zoals zorg en productie, vormen ze een categorie apart. Volgens data van CBS en Rijksoverheid werken meer dan 1 miljoen Nederlanders regelmatig in de nacht. De gezondheidsrisico's zijn goed gedocumenteerd: de Gezondheidsraad heeft ploegendienst aangemerkt als risicofactor voor bepaalde vormen van kanker en andere chronische aandoeningen. Medewerkers zijn zich hier steeds meer van bewust en dat vergroot de weerstand.
In de zorgsector is dit concreet zichtbaar in cao-afspraken. Volgens Privazorg geldt in veel zorgcao's dat medewerkers vanaf 55 of 57 jaar niet meer verplicht kunnen worden om nachtdiensten te draaien. Dat klinkt als een beschermingsmaatregel, maar het betekent ook dat een groeiend deel van het zorgpersoneel structureel uitvalt voor nachtdiensten, wat de planningsdruk op jongere collega's vergroot.
Populariteit per diensttype: een overzicht
| Diensttype | Gemiddelde weerstand | Meest belastend in | Voornaamste reden |
|---|---|---|---|
| Openingsdienst (voor 07:00) | Hoog | Horeca, retail | Vroeg opstaan, reistijd |
| Sluitdienst doordeweeks | Gemiddeld | Retail, horeca | Avond, moeheid einde dag |
| Sluitdienst vrijdag/zaterdag | Zeer hoog | Alle sectoren | Sociaal leven |
| Zaterdagdienst overdag | Hoog | Retail, horeca | Weekend |
| Zondagdienst overdag | Gemiddeld | Zorg, retail | Minder sociaal dan zaterdag |
| Feestdagendienst | Extreem hoog | Alle sectoren | Familie en tradities |
| Nachtdienst | Hoog | Zorg, productie | Gezondheid, slaap |
Welke sectoren hebben het zwaarst?
Niet elke sector heeft evenveel last van dit probleem. De drie sectoren waar onpopulaire diensten het meest leiden tot planningsproblemen zijn horeca, retail en zorg.
In de horeca zijn avond- en weekenddiensten de norm, niet de uitzondering. Volgens recruitmenttraining.pro ligt het personeelsverloop in de horeca structureel rond de 25%, tegenover een gemiddelde van 8-15% in de meeste andere sectoren. Daarbij werkt iemand in de horeca gemiddeld slechts 2,5 jaar bij dezelfde werkgever, zo blijkt uit de KHN-arbeidsmarktmonitor. Een deel van dat verloop hangt samen met de belasting van onregelmatige diensten.
In retail zorgt de combinatie van zaterdagdrukte en sluitingstijden voor de hoogste planningsstress. Werken op feestdagen is in de cao Retail Non-Food in principe vrijwillig, maar de werkgever kan bij onvoldoende vrijwilligers alsnog verplichten. Seizoenspiek in december vergroot het probleem, terwijl de beschikbare pool van medewerkers dan juist kleiner is door vakantie en studiedrukte.
In de zorg zijn nacht- en weekenddiensten wettelijk verankerd in cao's, maar dat betekent niet dat ze makkelijk in te vullen zijn. Uit de NEA-data van TNO en CBS blijkt dat het aantal vrouwen dat onregelmatig werkt tussen 2003 en 2020 met 21% is gestegen, wat de planningsdruk in de zorg structureel vergroot. Interne onvrede over de verdeling van dit soort diensten is een van de meest genoemde vertrekoorzaken bij exitgesprekken.
Hoe verdeel je onpopulaire diensten eerlijk?
De meeste planners weten dat eerlijkheid in roostering het verschil maakt. Maar 'eerlijk' is moeilijker te operationaliseren dan het klinkt. Een paar aanpakken die structureel werken:
Rotatiesystemen met geheugen. Wie vorige maand de sluitdienst op zaterdag deed, staat deze maand onderaan de lijst voor diezelfde dienst. Met personeelsplanning software kun je dit automatisch bijhouden, zodat de planner niet op gevoel hoeft te werken.
Transparante regels vooraf. Teams die weten hoe onpopulaire diensten worden verdeeld, hebben minder conflicten over het rooster. Leg vast wat de afspraken zijn, liefst in een teamdocument dat iedereen kan inzien.
Voorkeur registreren en respecteren. Niet elke medewerker heeft dezelfde bezwaren. Sommigen werken liever vroeg dan laat. Met een digitaal beschikbaarheidsoverzicht kun je die voorkeuren structureel meenemen in het rooster, zonder dat je er elke week handmatig naar hoeft te vragen.
Diensten aantrekkelijker maken. Toeslagen voor avond-, weekend- en feestdagendiensten zijn in veel cao's geregeld. Daarnaast kun je denken aan een extra vrije dag als compensatie of de mogelijkheid om diensten onderling te ruilen via een dienstenruilmodule.
Conclusie
Sommige diensten zijn structureel moeilijker in te vullen, niet omdat medewerkers niet willen werken, maar omdat ze botsen met wat mensen buiten hun werk belangrijk vinden. Sluitdiensten op vrijdag- en zaterdagavond, openingsdiensten vroeg in de ochtend en feestdagendiensten springen er in alle sectoren bovenuit. De cijfers van TNO, KHN en UKG laten zien dat dit geen gevoel is maar een structureel patroon.
Als planner kun je dit probleem niet volledig oplossen, maar je kunt het beheersen. Een rotatiesysteem dat iedereen eerlijk raakt, transparante afspraken en het serieus nemen van beschikbaarheidsvoorkeuren maken een groot verschil. Met Shiftbase leg je dit vast in het systeem, zodat je niet elke keer opnieuw het wiel hoeft uit te vinden.
- Eenvoudige personeelsplanning
- Overzichtelijke urenregistratie
- Makkelijke verlofregistratie
